Charterded act of 1833

ચાર્ટર એક્ર્ 1833: બ્રિટર્શ ભારતની કેન્દ્રીય શાસન વ્યવસ્થાનો પાયો ભારતીય બંધારણીય ઇતતહાસમાં ચાર્ટર એક્ર્ 1833 ન ં સ્થાન અત્યંત મહત્વન ં છે. આ કાયદો બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા ચાિટર કાયદાઓની શ્રેણીમાં ત્રીજો હતો. આ લેખમાં આપણે આ એક્િની મ ખ્ય કલમો અને તેની ભારત પર પડેલી અસરો તવશે તવગતવાર ચચાટ કરીશ ં. ૧. પૃષ્ઠભૂમિ ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાં બ્રિિનમાં ઔદ્યોબ્રગક ક્ાંતત અને ઉદારવાદી તવચારોનો પ્રભાવ વધ્યો હતો. બ્રિટિશ સરકાર હવે ઈસ્િ ઈન્ડડયા કંપની પર વધ તનયંત્રણ મેળવવા માંગતી હતી. પટરણામે, ૧૮૧૩ ના ચાિટર એક્િની મ દત પૂરી થતા ૧૮૩૩ માં નવો કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો. ૨. મુખ્ય મવશેષતાઓ (A) વહીવર્ી કેન્દ્રીકરણ (Administrative Centralization) આ એક્િની સૌથી મોિી તવશેષતા એ હતી કે તેણે 'બંગાળના ગવનટર-જનરલ' ને 'ભારતના ગવનટર-જનરલ' તરીકે તનય ક્ત કયાટ. આ નવા પદને બ્રિટિશ હસ્તકના સમગ્ર ભારતીય પ્રદેશ પર નાગટરક અને લશ્કરી તનયંત્રણની સત્તા આપવામાં આવી. લોર્ટ મવબ્રલયિ બેન્ન્દ્ર્ક ભારતના પ્રથમ ગવનટર-જનરલ બડયા. (B) કાયદાકીય સત્તાઓનુું હસ્તાુંતરણ મ ંબઈ અને મદ્રાસ પ્રેતસડેડસીના ગવનટરો પાસેથી કાયદા બનાવવાની સત્તા છીનવી લેવામાં આવી અને તે ભારતના ગવનટર-જનરલને સોંપવામાં આવી. હવે સમગ્ર ભારત માિે એકસમાન કાયદા બનાવવાની પ્રટક્યા શરૂ થઈ. (C) કુંપનીની વ્યાપારી પ્રવૃમત્તઓનો અંત આ કાયદા દ્વારા ઈસ્િ ઈન્ડડયા કંપનીની વ્યાપારી પ્રવૃતત્તઓનો સંપૂણટ અંત આવ્યો. કંપની હવે માત્ર બ્રિટિશ તાજના પ્રતતતનતધ તરીકે ભારતમાં વહીવિ કરવા માિે જવાબદાર બની. ચા અને ચીન સાથેનો વેપારનો એકાતધકાર પણ હવે રહ્યો નહીં. (D) કાયદા પુંચની સ્થાપના (Law Commission) ભારતના કાયદાઓને વ્યવસ્સ્થત અને સંટહતાબદ્ધ કરવા માિે લોર્ટ િેકોલે ના અધ્યક્ષપદ હેઠળ પ્રથમ કાયદા પંચની સ્થાપના કરવામાં આવી. આ જ પ્રટક્યાના ફળસ્વરૂપે ભારતને પછીથી ઈન્ડડયન પીનલ કોડ (IPC) પ્રાપ્ત થયો. (E) ભેદભાવ રટહત નોકરીની જોગવાઈ એક્િની ૮૭મી કલમમાં જણાવવામાં આવ્ય ં કે કંપની હેઠળની નોકરીઓમાં કોઈ પણ ભારતીય પ્રજા સાથે તેના ધમટ, રંગ કે વંશના આધારે ભેદભાવ કરવામાં આવશે નહીં. જો કે, કોિટ ઓફ ટડરેક્િસટના તવરોધને કારણે આ જોગવાઈ કાગળ પર જ રહી, પરંત તેણે ભતવષ્યના સ ધારાઓ માિે પાયો નાખ્યો. ૩. િહત્વ અને અસરો  આ કાયદાએ ભારતમાં 'યુમનફાઇર્ એર્મિમનસ્રેશન' (એકીકૃત વહીવિ) ની શરૂઆત કરી.  તે બ્રિટિશ ભારતમાં કેડદ્રીકરણ તરફન ં અંતતમ અને સૌથી મોટ ં પગલ ં હત ં.  ભારતમાં તશક્ષણ અને સામાજજક સ ધારા (જેમ કે સતી પ્રથા નાબૂદીમાં મદદ) માિે ગવનટર-જનરલની સત્તાઓમાં વધારો થયો. ૪. મનષ્કષટ ચાિટર એક્િ 1833 એ સાબ્રબત કય ું કે બ્રિટિશ સરકાર હવે ભારતને માત્ર એક વ્યાપાટરક મથક નહીં પણ એક વસાહત તરીકે જોવા માંડી હતી. આ કાયદા દ્વારા સ્થપાયેલા વહીવિી માળખાના ઘણા અંશો આજે પણ સ્વતંત્ર ભારતના વહીવિમાં જોવા મળે છે.